Tr v Thuật uống tr

 

I. Dẫn nhập: Người Việt chng ta thường hay ni: Tr dư, tửu hậu, để m chỉ đến những cu chuyện được ni tới khi người ta rảnh rỗi uống tr hay cuộc rượu ko di sau bữa ăn của những người tm đầu hợp.  Tr ở đy được ni đến l thưởng thức tr, thuật ngữ thiền gọi l Thiền tr, Thiền tr du nhập vo Nhật Bản được canh cải biến thnh Tr đạo. Người Việt chng ta rất nhiều người uống tr với những cung cch đặc biệt, tuy n khng c quy cch nhất định, khng phải l Thiền tr, khng phải l Tr đạo nhưng thưởng thức n từ tiếng nước si cho đến khi uống tr l cả một nghệ thuật. Cho nn tm hiểu về Tr, cch pha, uống Tr tưởng cũng l điều cần thiết.

 

II. Nguồn gốc của Tr: Người ta đ bỏ cng ra tm hiểu về nguồn gốc của Tr, theo truyền thuyết của Trung Hoa th vua Thần Nng (2700L) trong dịp tuần du đ khm ph ra cng hiệu của Tr, người đ truyền dạy dn Trung Hoa dng Tr từ đ, theo sử sch th Tr dược dung như vật cng tế vo dời nh Ty Chu (1027-771L), dng như vật để nhai như Trầu vo thời Xun Thu (403-221L), đến đời Tần v Hn (221-8DL), tr được p thnh dạng vin v phơi kh. Vo thời Tam Quốc (220-264 TL) trong sch y dược, danh sư Hoa Đ cho biết dược tnh của Tr vị đắng, uống lu sẽ lm tăng khả năng suy tư. Lục Vũ sinh năm 733 l con nui của một Thiền sư cũng l vị snh điệu uống Tr, qua Thiền tr. Lục Vũ học được cch pha uống Tr của vị Thiền sư ny, ng khng ch tm tu học m sống ẩn dật, miệt mi văn chương bin khảo, bỏ cng viết quyển Tr Kinh để lại cho đời vo thế kỷ VIII, thời nh Đường (618-907), c lẽ tc phẩm ny đ gy ảnh hưởng lớn lao về việc uống Tr của người Trung Hoa.

 

Một truyền thuyết khc cho rằng tổ Bồ Đề Đạt Ma khi mới hnh thiền, ngi ngồi ở cửa hang động, nhưng ngi bị thn xc quấy nhiễu l bị rơi vo giấc ngủ, để cho tỉnh thức, ngi bn cắt m mắt liệng đi, nơi đ lại mọc thnh cy l c hnh dạng con mắt, người ta hi l nấu nước uống, thấy n c tc dụng lm con người tỉnh to, đ l l Tr ngy nay.

 

Văn ha nh Đường ảnh hưởng su đậm đến cc nước Việt Nam, Triều Tin, Nhật Bản. Dưới triều đại Asuka (552-646) đạo Phật lần đầu tin chnh thức được truyền đến Nhật từ Triều Tin (Korea) vo năm 552 Ty lịch (c chỗ ghi nhận l năm 538). Lc bấy giờ vua nước Bch Tế (Triều Tin) gởi một phi đon truyền gio đến Nhật Bản. Phi đon ny được Nhật hong tiếp đn một cch nồng hậu, phi đon đ dng ln đức vua một tượng Phật bằng vng, một vi quyển Kinh, cờ lộng, chung, m

 

Tuy nhin, Phật gio chỉ thật sự pht triển tại Nhật l trong thời kỳ nhiếp chnh của Hong Thi Hậu Suiko. Người kế vị của b, Thnh Đức Thi Tử (Shotoku, 574-622) được xem l sơ tổ của Phật Gio Nhật Bản. Thnh Đức Thi Tử vng lời mẫu hậu Suiko đ nghin cứu v tuyn giảng ba bộ Kinh Đại Thừa cho dn chng Nhật, về sau những bi giảng ny được viết thnh một bộ luận rất gi trị. Sau khi ln ngi Thi tử Shotoku đ ban hnh ngay một chiếu chỉ rằng : ''Ton dn Nhật Bản phải knh ngưỡng v thọ tr Phật Php''. ng đ cho xy cha chiền trn khắp đất nước. Một trong những ngi cha nổi tiếng thời ấy, nay vẫn cn l Cha Php Long (Horyji). Cha ny do chnh Thi tử Shotoku đứng ra xy dựng vo năm 607 v được xem l ngi cha gỗ c tuổi thọ lu nhất trn thế giới.

 

Cc tăng sĩ Phật gio Nhật Bản đ Nhập Tống cầu Php, khi về nước đ mang theo cả Thiền tr, Trong đ c Thiền sư Vinh Ty (Eisai, 1141-1215) thuộc phi Hong Long, tng Lm Tế, ng về nước lập Thnh Phước Tự ở Hakata v Kiến Nhn Tự ở Kyoto, xiển dương Thiền tng, thiền sư đem giống Tr Thiết Quan m từ Trung Hoa về Nhật, ng vin tịch năm 1215, thọ 75 tuổi. Cn Đạo Nguyn (Dogen,1200-1253) hiệu Hy Huyền l tổ To Động tng Nhật Bản, ng cầu php ở Tỷ Duệ Sơn, sau đ theo hầu thiền sư Vinh Ty, từ năm 1223 đến năm 1227 sư nhập Tống cầu php, về nước lập Hưng Phước Tự ở Kyoto, năm 1244 lập Vĩnh Bnh Tự để lm thiền viện, xiển dương To Động tng, ng được Minh Hiếu Thin Hong ban hiệu Phật Tnh Truyền Đng Quốc Sư. Nhưng Thin Lợi Hưu (Sen-Rikyu, 1521-1591) mới l thỉ tổ của Tr đạo ở Nhật Bản, ng sanh ra trong một gia đnh thương bun, c điều kiện cho con học hỏi hơn l phải lm gip gia đnh về nghề bun bn. Nhờ đ ng được học hỏi với những người c nhiều kinh nghiệm về uống Tr, rồi ng ứng dụng sng chế ra nghệ thuật Tr. Nghệ thuật Tr của ng ch trọng trn ba phương diện: Pha tr, tổ chức Tr đạo v lễ nghi Tr đạo. Danh tiếng của ng lan rộng, nhiều người phải bỏ cng lặn lội từ xa ngn dặm đến để thọ gio với ng. Thin Lợi Hưu được Mạc Phủ trả lương cao nhất, cộng với dinh thự v gia nhn, mới mời được ng về phục vụ dưới trướng. Về sau, ng bị danh tướng Phong Thần Ct T ganh tị, sn hận p ng đến chỗ phải mổ bụng tự st.

 

Năm 1610, những nh bun người Đức nhập cảng Tr lần đầu tin vo u chu từ hai nước Tu v Nhật Bản. Năm 1650, cc thuyền bun Đức lại nhập cảng tr vo Mỹ Chu. Năm 1657 lần đầu tin Tr được bn tại cc qun c-ph ở Anh quốc v n mau chng trở nn lọai thức uống thng dụng ở nước ny.

 

ng Sullivan tại New-York, l người c sng kiến bỏ Tr vo ti lụa nhỏ (teabag) cho mỗi tch Tr, hoặc gửi cho khch hng uống thử. Năm 1904 c Hội chợ Tr St. Louis World Fair, c người Anh l ng Richard Blechynden giới thiệu cch uống Tr của người Ấn với nước đ ice tea v cuối cng Instant tea mới được phổ biến từ năm 1948.

 

Sau chiến tranh Nha phiến với Trung Hoa năm 1842, người Anh quyết định cạnh tranh độc quyền Tr của Trung Quốc, họ đ tm hiểu kỹ thuật trồng trọt, kh hậu, cch chế biến rồi chọn vng đồi ni Assam thuộc miền Đng Bắc Ấn Độ để trồng Tr. Khi khai khẩn vng đất hoang nầy, họ mới pht hiện c nhiều cy Tr hoang đ mọc trn lan nơi đy từ lu đời.

 

Năm 1753, nh thực vật học Thụy Điển  Carl Von Liaeus đặt tn khoa học cho cy Tr l Theaceae, loại Camellia sinensis v xc định Tr c nguồn gốc ở Trung Quốc.

 

Nhưng một số học giả người Anh cho cy Tr xuất pht từ Ấn Độ, cuộc tranh luận ko di gần hai thế kỷ, cho đến năm 1905 nhiều học giả đồng d Tr mọc ở đu, chng đều thuộc về giống Camellia sinensis, v sau ny nhiều nh thực vật học ủng hộ giả thuyết Tr khởi xuất từ Ấn độ v c nhiều Tr hoang, c họ hng gần gủi với Camellia v nhất l trong vng Assam Tr mọc hoang nhiều hơn bất cứ vng no khc.

 

Gio sư Kratsnow, nh thực vật học trường Đại Học Kharkoff của Nga  cho biết Tr l cy bản xứ cc vng chịu ảnh hưởng gi ma Đng , ng tm thấy một số cy Tr hoang mọc trong vng rừng rậm miền Nam Nhật Bản, ng kết luận Tr đ c mặt từ lu đời tại Trung Hoa v Nhật Bản trước khi người ta biết dng đến n.

 

Về Tr ở xứ ta, theo sch An Nam Ch Lược của L Tắc (HBTK XIII) c ghi: vo thng 5, năm thứ thứ tm, nin hiệu Khai Bảo, Đinh Liễn c tiến cống nh Tống vng, lụa, sừng t, ng voi v tr thơm

 

Sch Vn Đi Loại Ngữ của L Qu Đn (1726-1784) ghi ở mục IX về Phẩm vật: Tr l một loại cy qu ở Phương Nam, cy như Qua l, l như chi tử (dnh-dnh) hoa như tường vi trắng (loại hoa hồng nhỏ) quả như Tinh Biền Lư, nhị như đinh hương, vị rất hn.

 

Tr Kinh của Lục Vũ c ghi: Qua l ở phương Nam cũng tựa như Tr m nhị đắng. Người ta nấu lấy nước uống th suốt đm khng ngủ được. Cc xứ Giao Chu v Quảng Chu rất qu Tr ấy, mỗi khi c khch đến chơi th pha mời. Đo Hong Cảnh ni Thiền Kh xử sĩ cũng khen Tr ấy l ngon.

 

Những ti liệu trn, cho thấy Tr ở Việt Nam ta đ c từ trước v dn ta đ biết dng Tr từ lu.

 

Năm 1976, ng Djemukhatze một nh nghin cứu thuộc Hn Lm Viện Khoa Học Lin X đ đến nghin cứu vng Tr cổ thụ tại Việt Nam trong hai năm liền bằng phương php sinh ha thực vật, ng đ tm ra những vết tch cy v l Tr ha thạch từ thời đồ đ ở vng đất tổ Hng Vương Ph Thọ. Tại vng Suối vng, Nghĩa Lộ, Yn Bi trn độ cao khoảng 1,000 thước trn mặt biển, c một vng Tr hoang dại khoảng 40,000 cy, c ba cy Tr cổ thụ sống hng ngn năm, cy lớn nhất chiều cao khoảng 9 thước, vng thn độ ba người m khng xuể, ở vng Cao Bắc Lạng c những cy Tr hoang cổ thụ cao tới 18 thước. Do đ, ng xc định Việt Nam chnh l qu hương của cy Tr trn thế giới.

 

III. Cch Trồng Tr: Tr thch hợp với kh hậu nhiệt đới v tiếp nhiệt đới, l tr xanh um quanh năm, đm chồi nhanh chng ở ma xun khi thời tiết ấm p, tốt nhất ở vng cao nguyn khoảng từ 900 đến 2100 thước.

 

Theo những kinh nghiệm những người trồng Tr, họ khng trồng ở giải đất nắng chang chang, nn chọn vng đất thoai thải để dễ thot nước, xới đất thnh từng rảnh rộng độ 7 tấc, su độ 4, 5 tấc cho đất xốp, để cho rễ Tr ăn su, bn phn khi gieo hạt vo khoảng thng 9, hạt gieo thnh từng hng, mỗi hng cch nhau khoảng 2 thước, hạt nọ cch hạt kia chừng 8 tấc. Mỗi ngy tưới nước một lần vo buổi chiều, thấy cy Tr mọc ln l tốt. Cy Tr rừng c thể cao chừng 9 thước, ở Trung Hoa cũng như Việt Nam c những cy Tr cổ thụ cao gần 20 thước, đường knh thn cy khoảng 1 thước, nhưng cc nh trồng Tr thường cắt xn, giữ độ cao cy Tr chừng 9 tấc đến 1.2 thước, như vậy để dễ dng hi l Tr. Cy Tr trồng khoảng từ 3 đến 5 năm th hi đọt được, v c thể khai thc đến 15 hay 16 năm th chặt bỏ, trồng lại. Cy tr c bng nhỏ mu trắng mi thơm ngo ngạt, mỗi bng tr thường c 3 hột.

 

Cy cỏ thường đm chồi nẩy lộc vo lc thời tiết ấm p, cho nn vo ma Xun, Tr đm đọt non, người ta c thể hi để chế biến Bạch tr, trễ hơn, người ta hi một bp đầu với hai l gần kề gọi l một tm hai l, khi sao l Tr quăn lại như hnh mc cu, nn được gọi l Tr mc cu.

 

Tr sau khi hi l, sấy kh khng ướp hương, được gọi l Tr mạn hay Tr mộc, ni chung, người ta chế biến Tr thnh năm loại chnh.

 

IV. Cch Chế biến Tr:

 

Cng một loại tr, người ta c thể chế biến thnh năm loại chnh sau đy:

 

1. Bạch tr 白 茶 (White tea)  l loại thuần chất nhất. Để chế biến Bạch tr, những đọt Tr nhỏ v non nhất được hi, hấp ngay lập tức để phng chống sự ln men, rồi sấy kh. Người ta chỉ hi những đọt cực non của Tr vo ma Xun, khi chng cn được bao bọc bởi những lng mịn mu trắng. Khi pha, nước của bạch tr c mu trắng. Chnh v vậy m Tr loại ny c tn Bạch tr. Đy l loại Tr t đi hỏi chế biến nhất. Căn cứ theo cc nghin cứu khoa học gần đy, Bạch tr chứa đựng nhiều antioxidant chống ung thư nhiều hơn cc loại tr khc.
 

2. Lục tr  绿 茶   Cn gọi l Tr xanh (Green tea)  được chế biến từ những l Tr non, được hấp, đảo đều bằng tay hoặc bằng my, rồi sấy kh. Nước của Thanh tr c mu xanh lục nhạt. Đy l mu nguyn thủy của l Tr khng ủ.

 

3. -long tr  乌 龍 茶 (Oolong tea)  chế biến từ những l non, phơi nắng trn những tấm phn bằng tre, v nt v đựng trong cc rổ tre. Mục đch của sự v nt l để lm hư hại những mạch dẫn nhựa v cạnh l, tạo ra mu đỏ. Sau đ, l Tr được ủ ngắn hạn (semi-fermented) trong vi tiếng đồng hồ, v sao liền tay trn cc chảo nng trong một tuần nhang v sấy kh.

 

4. Hồng tr cn gọi l Hắc tr (Black tea)  được chế biến tương tự với phương php kể trn, ngoại trừ thời gian ủ lu hơn. Chnh sự ủ lm tr biến mu từ xanh lục ra đen. Sau khi sấy kh, tr được pha với cc loại tr khc. Đối với quan niệm của người Trung Hoa, hắc tr khng được chuộng v loại tr ny được lm từ những l tạp nham. Tuy vậy, đy l loại tr m thế giới ưa chuộng trong việc ăn uống điểm tm. Khi uống, người Ty phương thường pha Hắc tr chung với sữa hoặc đường.

 

 

5. Phổ Nhĩ tr  普 洱 茶 (Pu erh tea)  l loại Tr cổ xưa v hiếm nhất. Loại tr ny chỉ thch hợp cho những người snh uống Tr m thi. Cch thức chế biến loại Tr ny rất b mật. Tr được ủ, c khi hai lần v thường được p thnh dạng bnh, hoặc vin gạch. Nước của Pu-erh tr thường c nh đỏ đậm hoặc nu.

 

V. Ướp Tr: Để cho Tr c hương vị đặc biệt, người ta lấy Tr mạn ướp với hoa Li, hoa Si, hoa Ngu, hoa Cc, hoa Sen, ướp sm, mật ong Về Tr ướp Sen, người ta ướp như sau, hi hoa sen hay mua hoa sen hi vo sng sớm những ngy nắng ro, trnh sau những ngy mưa, tch cnh sen ra, lải những hạt trắng đầu nhụy sen, tất cả trộn chung với Tr, rồi để vo trong ci hủ hay ci khạp đậy nắp kn trong một hay hai ngy cho nhụy sen quắn lại rồi mới đem ra sấy kh với nhiệt độ vừa phải, điều ha để khng lm mất mi hoa sen. C người cng phu hơn, vo buổi chiều trước khi hoa sen tp lại, người ta bỏ l Tr vo hoa sen, hoa sen tp lại tự n ủ Tr suốt đm, sng hm sau, chờ hoa sen nở ra th thu lấy Tr lại, như thế được Tr ướp sen.

 

VI. Cc loại danh tr: Người ta đặt tn cc thứ Tr ty theo địa danh, nguyn cớ

 

- Tr Long (Oolong) của Trung Hoa cũng gọi tn l Hắc Long, giai thoại kể rằng trong dịp tnh cờ người ta tm ra giống Tr ny, thấy c con rắn đen cuộn vng quanh gốc cy Tr, v Rắn v Rồng cng loại nn lấy tn l Hắc Long.

 

- Trảm M Tr, c thuyết cho rằng trong một buổi yến tiệc của cung đnh dưới triều đại Từ Hy Thi Hậu, khi người đầu bếp sắp sửa pha tr, mới pht hiện ra một con ngựa st chuồng đ ăn sạch tất cả Tr, khng cn cch no hơn l họ giết ngay con ngựa, mổ bụng lấy Tr ra pha cho Thi Hậu v cc quan dng, khng ngờ hương vị Tr thơm ngon đặc biệt, được Thi Hậu khen thưởng, thế l từ đ c Trảm M Tr. Ở vng Vũ Di sng sớm người ta thả ngựa cho ăn Tr, khi n ăn no rồi chặt đầu, mổ bụng lấy Tr.

 

- Hầu Tr, c loại Tr mọc hoang nơi ni cao đ dựng, con người khng thể hi, người ta huấn luyện cho khỉ hi Tr ngon ny nn gọi l Hầu Tr

 

- Thanh Nữ Tr, c thuyết cho rằng vng Tr ngon, người ta cho cc c gi tuổi độ 13, mặc o rộng, trn o cột vo người, hi Tr xong bỏ vo trong o, khi lm việc mệt nhọc, mồ hi thot ra ướt cả o v Tr, dng lun o ấy cuốn Tr lại để ủ nn c tn l Thanh Nữ Tr.

 

- Trinh Nữ Tr, theo Hong Duy Anh đăng trong tạp ch Chọn Lọc, l loại Tr đặc biệt của Nhật, theo cc nh viết sử th Tr ny xuất hiện vo cuối thế kỷ thứ 16, tại đảo Oki Shima, hồi đ c một Sứ qun cai quản đảo ny, ng l người snh uống Tr. Một hm đi ngang qua tri đồi, ng thấy c Tr hoang mọc, liền cho gia nhn hi về đầy một sọt. Về nh ng cho đem vo bếp, pha uống thử thấy kh ngon, ng bn cho để vo một gc bếp để pha uống dần. Một hm cũng Tr ấy, ng uống cảm thấy mi vị rất lạ v rất ngon, khc hẳn mọi ngy, ng thn hnh xuống bếp tm hiểu, mới biết đm vừa qua, con a hon lm việc mệt nhọc ngủ lun trong bếp gần sọt Tr, khng biết v sao sọt Tr lại đổ ra v n đ nằm ngủ trn đống l Tr. ng khm ph ra, chnh thn con a hon l hương vị đ ướp Tr thm thơm ngon, sau đ ng sai gia nhn hi thm Tr v cho con a hon ngủ trn đống Tr, tạo nn hương vị đặc biệt, từ đ c Tr Trinh Nữ.

 

- Tr Vũ Di Sơn, do hai anh em ng Vũ, ng Di tm ra loại Tr ny, tương truyền rằng sau khi tm ra loại Tr ngon ny, hai ng bn hết ti sản, dọn nh vo trong ni ở gần khu c Tr, để được sớm hm thưởng thức Tr ny, nn người Trung Hoa lấy tn hai ng đặt tn cho ni l Vũ Di, v Tr ny c tn l Tr Vũ Di Sơn.

 

- Tr Thiết Quan m  鐵 观 音 茶 (Tie Guan Yin)  như trn đ đề cập, tương truyền Đạt Ma Tổ Sư khi ngồi thiền ở ni Thiếu Thất, thường bị buồn ngủ, ngi cho l tại m mắt sụp xuống, nn ngi lấy dao cắt bỏ m mắt rồi liệng vo trong bụi rậm. t lu sau nơi bụi rậm đ, đm đm c ho quang chiếu sng, cc đệ tử tm thấy bụi Tr mới mọc ln cnh l tươi tốt, bẻ l đem nấu nước uống thử thấy c mi thơm ngt, vị ngọt, tinh thần phấn khởi. Từ đ lấy l Tr nấu nước cng Phật gọi l Tr Thiết Quan m (thiếtđồng nghĩa với tr, do người Ty Nam đất Thục gọi)

 

- Tr Long Tỉnh  龍 井 茶 (Dragon well- giếng rồng) l loại Tr trồng ở Long Tỉnh, tỉnh Chiết Giang.

 

C gi hi tr Long Tỉnh ở Hng Chu, tỉnh Triết Giang, Trung Quốc

 

- Tr Trng Diệp, ngy xưa vo đầu Xun l tr non mọc, cc Thiền sư, đạo sĩ snh uống Tr đến ni Ly thuộc huyện Trường An, tỉnh Thiểm Ty, tm cc l Tr non bị su lm tổ, mang về chế biến, đặt tn l Tr Trng Diệp. Cn nếu gặp phn của su ăn l Tr qu đem chế biến, được đặt tn l Tr Trng X, như C-ph cức chồn ở xứ ta vậy (con chồn lựa ăn những tri c-ph chn, thật ngon, ăn vo bụng n chỉ tiu ha lớp vỏ ngoi, hột bn trong vẫn cn nguyn, gom nhặt cc phn chồn nầy rồi rang ướp thnh c-ph thượng hảo hạng)

 

- Tr Đại Hồng Bo, trồng trn ni Vũ Di, theo truyền thuyết một vị hong đế nh Đường tỏ long biết ơn cy Tr đ chữa lnh bệnh cho Thi hậu, vị hong đế ấy ban bốn o hồng bo đủ lớn, để bao bọc quanh bốn thn cy Tr qu ấy, nn được gọi l Tr Đại Hồng Bo.

 

 

- Tr Tn Cương Việt Nam.

 

L Tr sản xuất ở x Tn Cương, thuộc thnh phố Thi Nguyn. Nời ta hi tr th cũng một tm 2 l, chọn hi lc trời kh ro, khng bị nắng gắt . Tr hi về được ti ra sn sạch v cho vo sao ngay cng sớm cng tốt nếu khng sẽ bị ln men lm đỏ nước gọi l tr sao suốt.

 


Hi tr ở Tn Cương thuộc thnh phố Thi Nguyn

 

- Lm ho tr hay kỹ thuật cn gọi l diệt men : cho l tr tươi vo chảo dng lửa lớn xo tr lin tục đến khi cnh tr tươi mềm ra bẻ ngang mềm oặt khng gy để đến khi v khng vị vụn l đạt yu cầu.

 


Xo tr bằng chảo gang

 

- V tr : cho tr đ lm ho đang rất nng ra ci nong hay nia lớn rồi dng tay v cho l tr dập v xoăn lại đy l phần quyết định cnh tr c nhỏ đẹp hay khng l do tay nghề người v


V tr

- Sao kh : cho tr đ v vo chảo gang sao cho đến khi kh lc ny khng được dng lửa lớn m phải dng lửa vừa phải nếu khng dễ chy tr, sao cho đến khi cnh tr kh, mu đen thơm nhẹ l đạt yu cầu, ta lại đỗ tr ra nong ti mỏng để tr nguội thường th độ ẩm của tr kh đạt yu cầu l 3 đến 5%


Sao kh

 

- Xảy mạt tr : cng đoạn ny cũng rất quan trọng l sng bỏ cc mạt tr nếu khng lc đnh hương mạt tr sẽ chy kht lm hỏng cả mẻ tr

 

- Đnh hương : đy l cng đoạn tạo ra hương vị đặc trưng của tr Tn Cương v l cng đoạn quan trọng nhất đi hỏi người lm phải c kinh nghiệm lu năm nếu khng sẽ rất dễ chy tr . Ở cng đoạn ny nh no c điều kiện sẽ dng chảo đồng v chảo đồng kiểm sot nhiệt tốt hơn chảo gang, lửa lc đnh hương th th phải dng than hồng thi chứ khng được dng lửa lớn.

 

C người ni l ở cng đoạn đnh hương ny để lm cho tr c mu mốc phần trắng bao phủ cnh tr th người ta dng bẹ chuối bi đều ln chảo, thực ra l b quyết từng gia đnh, nn chưa được kiểm chứng .

 

Tiếp đến người ta cho chảo ln bếp lm nng chảo cho tr kh vo sao đều tay đến khi ngửi thấy mi hương thơm cốm của tr bốc ln cnh tr phủ lớp mốc cau l đạt yu cầu.

 

- Sng xảy mạt tr v đng gi: cng đoạn cuối l sng xảy mạt tr lần nữa v đng gi bảo quản. Ngy xưa chưa c ti nilon nn người ta thường chứa tr chưa đnh hương vo chum nt l chuối kh đạy kn, đến khi no giao hng cho khch mới bỏ ra, đnh hương để tr đến tay khch hng được tốt nhất .

 

Ngy nay do yu cầu về sản lượng lớn nn người dn Tn Cương dng nhiều loại my xo tr v chảo gang với chảo đồng gần như tuyệt chủng, chỉ cn lại loại chảo gang chạy điện nhưng cũng khng phổ biến lắm.

 

My xo tr by giờ chủ yếu l loại lm bằng inox nhn y như ci my trộn b tng, đốt bằng than củi người ta hay gọi l sao lồng v c hệ thống thng gi rất tốt nn tr thnh phẩm t khi bị m mi khi như xưa . Nh no giu hơn th mua loại my cũng c hnh dng như vậy nhưng đốt bằng ga v điều chỉnh nhiệt độ bằng bảng điều khiển điện tử, loại my ny khoảng 130 triệu một chiếc, tr lm ra chất lượng rất tốt v kiển sot được nhiệt độ, tr kh bị qu lửa.

 

Cng đoạn v tr giờ cũng c my v, v my ny rất dễ chỉ cần canh đng thời gian v l được ty theo yu cầu cnh tr to hay nhỏ, nn việc cho tr vo my v thường l do trẻ em lm, cn đnh hương với xo tr l việc của người lớn.

 

Tuy dng my nhưng cc bước hi tr, sao tr cũng giống như người xưa, cn cng đoạn bảo quản tr, giờ c my ht chn khng, loại my lớn c thể ht được ti 50kg một lần khng sợ tr bị ẩm nữa .

 

Theo nhận xt chung của những người snh điệu uống Tr, lọai bạch tr tuyệt hảo của Trung Hoa ngy nay l Bạch Mẫu Đơn của tỉnh Phước Kiến. Thanh tr thượng hạng gồm c Tr Long Tỉnh, trồng tại lng Long Tỉnh, gần Hồ Ty, tỉnh Chiết Giang v Tr Vn Sơn trồng trn vng ni non hiểm trở của tỉnh Quảng Ty. Tr long nổi tiếng nhất l Tr Thiết Quan m v Tr Vũ Di Sơn. Ring Tr Vũ Di Sơn lại c đến bốn loại nổi tiếng theo thứ tự từ thượng thặng cho đến hảo hạng: Bạch K Quan (Bai Ji Guan), Đại Hồng Bo (Da Hong Pao), Thiết La Hn (Tie Luo Han) v Thủy Kim Qui (Shui Jin Gui).

 

Ngy nay người ta đặt tn cho Tr theo số, v dụ: 103, 113, 303, 913

 

Tại nước ta, ở tỉnh Bắc Thi v Bảo Lộc tỉnh Lm Đồng trồng nhiều Tr, danh tiếng l Tr mc cu. Bn cạnh Tr Tu cn c Tr tươi, Tr mạn, l v nụ vối. Tr tươi c vị cht đặc biệt của l Tr gi. Đối với người uống Tr snh điệu th Tr tươi thiếu vị m i, ngọt ngo của cc l Tr non mởn. Tuy vậy, kh nhiều người bnh dn Việt Nam ưa chuộng lối uống Tr tươi, một phần v gi rẻ, một phần v vị cht đặc biệt của n. Những năm gần đy, cc nh sản xuất Tr tại Việt Nam cn chế biến Tr tươi kh để thch hợp với nhu cầu xuất cảng.

 

Ngoi ra cn c Tr mật vịt l Tr xanh pha đậm đặc như mật con vịt, Tr hạt l nụ Tr phơi kh, Tr bồm hay Tr bnh l Tr của l Tr gi khi người ta chặt cy, hi những l Tr ny n khng ngon v khng hương vị, Tr Huế l danh từ của người Miền Nam dng khi pha loại  Tr bồm hay Tr bnh, bỏ thm cht gừng, khi rt ra chn lớn hay t, để bnh trn cao, rt cho sủi bọt, Tr Huế bn cc chợ, ở khu c nhiều cng nhn lm việc, cần uống để giải kht. Đất miền Nam khng thch hợp để trồng Tr, cho nn người ta uống Tr Huế như người Bắc v Trung uống Tr tươi vậy.

 

Theo Tổng cng ty tr Vinatea (Tr Việt Nam) từ năm 2000, ton cỏi Việt Nam c 124 cơ sở xuất khẩu Tr v 43 quốc gia khch hng. Việt Nam trở thnh một trong 10 quốc gia sản xuất Tr nhiều nhất trn thế giới, sản lượng 327 ngn tấn Tr kh/năm.

 

Theo The World Book Encyclopedia th Ấn ộ l nước đứng đầu trn thế giới sản xuất Tr hằng năm khoảng 700 ngn tấn, kế đến l Trung Hoa 500 ngn tấn, đứng hng thứ ba l Sri Lanka 214 ngn tấn, Nga 160 ngn tấn. Tổng cộng số Tr sản xuất hằng năm ln đến 2 triệu 300 ngn tấn. Anh Quốc l nước nhập cảng Tr nhiều nhất trn thế giới khoảng 180 ngn tấn mỗi năm.

 

VII. Cng dụng của Tr:

 

Qua nhiều thời đại, nhiều danh y đ nghin cứu cng năng dược tnh của Tr như sau:

 

- Thang dịch Bản thảo của Vương Hiếu Cổ viết: Tr lm tỉnh đầu c, trị trng phong hn m, ngủ lu khng tỉnh

 

- Bản Thảo Cương Mục của L Thời Trn đời Minh cho rằng; Hỏa l nguyn nhn hng đầu của trăm bệnh, uống Tr c cng dụng hạ hỏa.

 

- Thần Nng bản thảo kinh của Tn Hong Diễn, đời Thanh viết: Tr c vị đắng, uống vo sang suốt, tỉnh to, t ngủ, nhẹ người, sang mắt.

 

- Trung dược đại từ điển của Trịnh Ha Cẩu, cho rằng: Tr c cng dụng tiu tch, tiu hỏa hạ kh ging kh.

Ngoi sch vở kể trn, nhiều danh y hết lời ca ngợi: Tr l tin dược của dn gian, tr c thể cải lo hon đồng, ko di tuổi thọ. Vinh Ty thiền sư th cho rằng: Tr l tin dược của dưỡng sinh l diệu thuật nng cao tuổi thọ.

 

Những nh nghin cứu cận đại chứng minh Tr c khoảng 500 loại thnh phần ha học, với những chất cơ bản, c cng năng phng chữa bệnh, bổ ch cho sức khỏe.

 

Người ta c thể k ra 10 tc dụng, lợi ch thong dụng trong việc uống Tr:

 

- Hưng phấn

- Lợi tiểu

- Phng su răng

- Tiu vim khng khuẩn

- Hạ lượng đường trong mu v hạ huyết p

- Hạ lượng mỡ trong mu v khống chế việc xơ cứng mạch mu

- Chống suy nhược

- Chống bức xạ

- Chống ung thư đột biến.

 

Ngoi ra Tr cn phng trị sỏi mật, sỏi thận, bng quang kết thạch, trị cc chứng vim kh quản, cảm mạo, tăng cường sự hấp thụ của việc uống thuốc men. Tr cn tiu trừ được loại muối, những độc tố trong cơ thể, giải trừ chất độc trong gan, trị ph thũng

 

Tr cn c hm lượng cc sinh tố C, B, K, E v cc khong chất như: ln ( Phospho), gip (Potasium), ci (Calcium), thiết (Sắt, Fe0, mỹ (Magnsium) l những khong chất rất cần cho cơ thể chng ta.

 

Trong Tr  Kinh, Lục Vũ cho rằng c chn điều kh trong thuật uống tr: Một l sản xuất, hai l biết phn biệt v lựa chọn, ba l c đủ cc thiết bị trong việc pha tr, bốn l lửa, năm l nước, su l chế biến, bẩy l nghiền nhuyễn (trong trường hợp tr bột vo đời Đường), tm l pha tr, v chn, thưởng thức tr. Sau đy chng ti xin bn đến điều kh thứ ba, đ l:

 

VIII. Bộ uống Tr:

 

Bộ đồ tr ngy xưa gồm c một l đốt than, ấm đun nước, bnh tr, dầm để chn tống, bn để chn qun v bộ chn qun.

 

 
Bnh tr với chn tống, chn qun

 

- Ấm đun nước, xưa cc cụ dng một chiếc ấm lm bằng đồng, nhưng c cụ cho rằng nấu với ấm bằng đồng để pha tr, nước tr vẫn c mi kim loại.

 

- Bnh tr, cc cụ ngy xưa rất ưa chuộng loại bnh lm bằng đất st mu chu sa (mu gan g), nhỏ xinh xắn, vừa đủ một tuần tr, họ ca tụng v truyền nhau kinh nghiệm:

 

Thứ nhất Thế Đức gan g,

Thứ hai Lưu Bội, thứ ba Mạnh Thần.

 

Sau nầy, kỹ thuật tiến bộ qua cc thời đại nn c nhiều loại đẹp hơn thanh nh hơn như :

 

" Ấm đất Nghi Hưng, chn sứ Cảnh ức "

 

Ấm đất Nghi Hưng ở T Chu nổi tiếng v hai lẽ. Một l đất st T Chu đặc biệt lc sống c mu thổ hong, khi nung chn ngả mu hồng cam khng đu c. Hai l do cc nghệ nhn nắn bằng tay, mỗi bnh tr l một tc phẩm nghệ thuật. Thn bnh lại được khắc nhiều bi thơ nổi tiếng, đi khi được cc đại bt gia đề tặng. Bnh tr được hai nh Cung Xun thời nh Minh v nh Trần ạo Chi thời nh Thanh sản xuất, được cc người snh điệu uống Tr trn qu như những tc phẩm điu khắc tuyệt mỹ.

 

 

Cảnh ức ở Giang Ty l nơi sản xuất đồ gốm tuyệt đẹp trn thế giới, hng ngn năm trước vo thời đại Nam Bắc Triều ( 386-589 ) với năm loại men danh tiếng. Chn tr Cảnh ức trng bằng loại men mu xanh da trời sau cơn mưa (thin thanh vũ hậu).

 

 

Bnh tr như thế no để được giới snh điệu ưa thch. Về vấn đề ny, trả lời trong một cuộc phỏng vấn tại Đi Loan vo thng Hai, năm 2001, ng Cheng, người nổi tiếng với bộ sưu tập hơn 500 bnh Tr Tu đủ loại, cho biết c bảy điểm chnh trong việc thẩm định một bnh tr l tưởng. Thứ nhất, bnh tr phải hợp nhn với người sử dụng. Thứ nh, vỏ bnh phải sng sủa v cứng chắc (trong trường hợp ấm chu sa). Muốn thử vỏ bnh cứng như thế no, người ta c thể đặt bnh vo lng bn tay v dng ngn trỏ của bn tay kia g nhẹ vo vỏ bnh. Vỏ cng cứng th tiếng cng đanh. Thứ ba, mi của vỏ bnh phải tinh khiết. Hầu hết cc bnh tr mới đều c những mi tạp của đất st, than nung, v dầu đốt. Thứ tư, thn v nắp bnh phải kn hơi. Cch thử hay nhất l đổ đầy nước vo bnh, dng ngn trỏ bt kn lỗ thng hơi của nắp bnh, kế đến, nghing bnh để đổ nước ra khỏi vi, nếu nước chảy ra khỏi miệng bnh, đy l bnh khng tốt. Thứ năm, bung ngn tay trỏ ra khỏi lỗ thng hơi của nắp, nếu nước chảy ra khỏi vi điều ha, th đy l bnh tốt. Thứ su, trọng tm của bnh phải đng. Đổ 3/4 lượng nước vo bnh, nng bnh ln v thử đổ nước ra ngoi. Nếu bn tay của người cầm cảm thấy hơi mất thăng bằng, th đy cũng khng phải l bnh tốt. Thứ bảy, loại tr phải thch hợp với loại bnh. Nếu sử dụng Tr chủ về mi thơm như cc loại tr ướp hoa th phải dng bnh c khả năng giữ sức nng lu, để Tr c đủ thời gian tỏa hương thơm ra trọn vẹn. Trong trường hợp ny, bnh chỉ thch hợp với loại vỏ khi g vo c tiếng đanh chắc. Nếu sử dụng Tr chủ về vị, như tr -long, vỏ bnh nn c m thanh bớt đanh khi g vo.

 

3. Dầm l chiếc đĩa nhỏ, cao thnh, dng để đựng một chiếc chn lớn, gọi l chn tống. Một đĩa dầm đẹp, cả trong lng đĩa lẫn bn ngoi thnh đĩa đều vẽ cng một cảnh, nom rất ngoạn mục.

 

4. Bn l chiếc đĩa lớn hơn, vừa đủ cho bốn chiếc chn nhỏ, gọi l chn qun. đương nhin, bộ tr được gọi l đng bộ phải cng vẽ một tch, cảnh v cng một hiệu đề.

 

5. Chn tống để chuyn tr hnh dạng cao v thun. Cc bậc trưởng lo cho rằng, chữ tống ở đy l cch đọc trại của chữ tướng trong dn gian, để tỏ lng tn trọng cc bậc tiền nhn c cng dẹp giặc, giữ yn bờ ci.

 

6 Chn qun dng để uống, ma Hạ người ta thường dng chn c miệng to, ngược lại ma Đng người ta thch dung chn c miệng nhỏ, chn qun được ưa thch l loại chn hạt mt (giống như hạt mt cắt lm đi). Ở miền Bắc nước ta bộ chn gồm c 4 ci, trong khi miền Trung chỉ c 3 ci theo thnh ngữ nhất tướng tam qun

 

 

 

IX. Thiền Tr: Hnh thức uống tr trong cc thiền viện gọi l Thiền Tr. Cc Thiền sư thường uống tr trước cc thời cng phu sớm chiều, để cho thn v tm được thanh tịnh, gip cho buổi hnh thiền được mỹ mn.

 

Ngy nay, như chủ trương của Sư ng lng Mai lm mới đạo Phật, nhiều buổi Thiền Tr trong cc cha Việt Nam trn thế giới, được tổ chức theo quy cũ thiền mn của Lng Mai, cho nn tốt nhất chng ta đọc ti liệu do Lng Mai phổ biến để được hiểu biết chnh xc nhất:

 

 

Thiền tr l cơ hội để trn qu sự c mặt bn nhau trong tnh đạo v trong tinh thần ha hợp. Thiền tr l một nghi lễ. Tr chủ, tr khch v người pha tr ai cũng thực tập chnh niệm trong từng cử chỉ v trong từng giy pht. Vị tr chủ v người pha tr (gọi l tr giả) l những vị đ từng được huấn luyện trong nghệ thuật lm tr chủ hay pha tr: cch đi đứng, cch dng hương, cch pha tr, truyền bnh... đều biểu lộ chnh niệm, tỏa chiếu sự an lạc v thảnh thơi. Tr khch cũng được hướng dẫn thực tập trong vng hai mươi pht trước khi tham dự vo buổi thiền tr.

 

Sau phần đn cho, dng hương v lạy Bụt, mọi người ngồi xuống thnh một vng trn, theo di hơi thở chnh niệm giống như trong một buổi thiền ngồi. Ta c thể theo di những động tc của người tr giả v thở trong chnh niệm, an tr trong giờ pht hiện tai. Tr v bnh đ dng ln Bụt, khay bnh v tr được chuyền đi trong chnh niệm với bp sen chắp tay v nụ cười.

 

Sau lời mời của vị tr chủ, mọi người nng chn tr ln v cng uống tr v ăn bnh trong chnh niệm. Chỉ một chn tr v một chiếc bnh con cũng đủ tạo cho mọi người niềm an lạc hạnh phc trong một hoặc hai tiếng đồng hồ.

 

Sau mươi pht uống tr v ăn bnh im lặng trong chnh niệm, vị tr chủ sẽ mời mọi người chia sẻ niềm vui v kinh nghiệm tu học. Ta c thể kể một cu chuyện, ht một bi ht, ngm một vi cu thơ hoặc đn một bản nhạc để gip cho buổi thiền tr thm vị. Khung cảnh chnh niệm đuợc duy tr cho đến pht cht khi vị tr chủ v cc vị tr giả cảm ơn v tiễn đưa mọi người ra tận cửa tr đường.

 

Khi tham dự một buổi Thiền Tr, hai tay nng chn tr, ht bi thi kệ, chng ta mới cảm nhận được ci thanh tịnh của Thiền Tr:

 

Chn Tr trn hai tay                                                                      

Chnh niệm dng trn đầy

Thn v tm an tr

By giờ v ở đy.

 

X. Tr Đạo: Thiền sư Eisai Zenji (1141-1215) c cng rất lớn trong việc pht triển thuật uống tr tại Nhật Bản. Khi trở về nước năm 1191, thiền sư Eisa được Sanetomo, sứ qun thứ ba của dng Kamakura cho triệu vo cung để trị bệnh cho vị lnh cha ny bằng ba ch v cầu an. Thay v đp ứng lời yu cầu trn, thiền sư Eisai trnh ln Sanetomo một luận thuyết mang tựa đề Ch Giải về Dược Tnh của Tr v một t tr bột, ni rằng những thứ ny cn hiệu nghiệm hơn thần ch v cầu an. Sau một thời gian uống tr, sứ qun Sanetomo bnh phục. ng rất đỗi vui mừng v trn trọng giới thiệu tr đến những người dưới trướng. Sau đy l một đoạn trch từ luận thuyết: Tr l một vị thuốc thần diệu cho dưỡng sinh; tr l b quyết của trường sinh. Tr mọc ln từ cc sườn ni như biểu hiện tinh thần của đất đai. Những ai hi v uống tr chắc chắn sẽ sống lu. Ấn Độ v Trung Hoa đều xem trọng tr. Trong qu khứ, người nước ta đ từng ưa thch tr. Từ trước đến sau, tr vẫn mang những phẩm tnh qu hiếm. Do vậy, chng ta nn sử dụng tr một cch quảng đại hơn 

 

Cuộc vận động ton quốc uống tr của Thiền sư Eisai đ mang lại một lợi ch lớn lao cho sức khỏe dn Nhật từ đầu thế kỷ 13. Sau cng cuộc cổ vũ ny, cc thiền sư My oe Shonin (người phục hồi Hoa Nghim Tng tại Nhật), Eison, v Dogen (tổ sư phi Thiền To Động tại Nhật) cũng đ đng gp nhiều trong sự hnh thnh Tr đạo.

 

Dần dần Tr xanh tn nhuyển được phổ biến ở Nhật, khi đ Thin Lợi Hưu (Sen-Rikyu) c muốn phối hợp Thiền tr của cc Thiền sư với sự dng Tr của người Nhật, do đ ng đi học hỏi cch pha Tr, uống Tr v cuối cng đặt ra những cung cch uống Tr, ng lập nn Tr đạo của Nhật Bản. Ti liệu sau đy lấy trong sch Phong tục tạp qun cc nước, cho chng ta biết khi qut về Tr đạo, tuy ngắn gọn nhưng cũng tạm đủ:  

 

Những người Nhật thch uống tr thường thnh lập những nhm nhỏ, chọn ngy mời nhau cng thưởng thức. Số người tham gia mỗi lần khng vượt qu 4 người v hon cảnh tổ chức một buổi tr đạo cũng c những quy định đặc biệt. Những gia đnh kh giả thường cho xy ba căn phng nhỏ trong vườn ring nh mnh, hai phng nối liền nhau, trong đ một phng l phng tr - nơi tổ chức tr đạo, phng kia đặt than, bộ đồ tr v vi nước. Phng cn lại l nơi nghỉ ngơi của khch, phải cch hai phng kia một khoảng nhất định. Trong vườn c những con đường nhỏ lt đ, quanh co với hai bn trồng hoa v cy cảnh lm cho khng gian trong vườn yn tĩnh v thanh nh. Bố tr trong phng tr cũng rất được ch . Thng thường l treo tranh của cc danh họa nổi tiếng, c hoa cắm nghệ thuật để khch mời được thưởng thức nghệ thuật mang hương sắc cổ knh.

 

 

 

Thời gian tổ chức tr đạo chia ra lm 4 loại: tr sng (7h sng), sau ăn cơm (8h sng), giữa trưa (12h trưa) v cu chuyện buổi tối (6h tối). Khch mời đng giờ đến phng nghỉ, g vo chiếc chung gỗ bo hiệu đ đến. Chủ nh nghe tiếng chung sẽ từ phng tr ra đn khch. Trước cửa phng tr c đặt một chiếc cối đ đựng đầy nước, khch phải rửa sạch tay trước khi vo phng. Cửa ra vo c một cửa cao gần 3 thước để khch tho giy đi vo. Khi bước vo phng phải khom mnh tỏ khim tốn. Nếu khch l v sĩ th phải tho kiếm trước mới được bước vo để biểu thị khng kh ha bnh. Trong số khch, người tinh thng tr đạo được cử lm người chủ tr. Người chủ tr, xưa kia phải cạo trọc đầu để biểu thị sạch sẽ, thanh khiết. Trong phng tr, một gc chiếu c đặt bếp l v nồi nước bằng gốm, trước bếp đặt bộ đồ tr. Bộ đồ tr phải th, nặng c men mu cam hoặc đen đậm dng vẻ cổ knh. Trong khi chủ nhn đun nước th khch dng điểm tm. Mn điểm tm ny hết sức tinh tế phải được lm căn cứ vo thời tiết. V dụ: tổ chức tr đạo vo ma thu th mn điểm tm phải lm giống như l phong hoặc hoa cc. Tr để pha l loại bột tr xanh được chế biến cẩn thận bằng cch gi nt trong cối đ - người Nhật gọi l nghiền tr.

 

 

 

C hai cch pha tr: pha đặc v pha long. Tr đặc thng thường ba người thay nhau uống một bt, mỗi người ba hớp rưỡi hết 1/3 bt. Tr long mỗi người uống ring một bt. Tr đặc c mu xanh đậm, hương thơm hơi cht. Chủ nhn mc hai mui gỗ tr cho vo bt, đổ nước si, dng que trc khuấy đều để tr c nước đặc như bột đậu. Bt đầu tin mời người chủ tr, người chủ tr nng bt tr ngang trn rồi mới uống. Khi uống phải chp miệng để tỏ thực sự được thưởng thức tr ngon của chủ nhn. Khi tất cả khch uống xong th nghi thức tr đạo cũng kết thc.

 

Nhưng đi khi cn một nghi lễ cao hơn l ăn cơm thường sau khi uống tr. Tuy gọi l cơm thường nhưng cũng thịnh soạn.

 

Tr đạo đ hnh thnh nhiều trường phi khc nhau, chủ yếu c ba trường phi lớn l: Risenka, Hyosenka v Bushakoro Senka. Mỗi nh đều theo chế độ gia truyền - tức l con thường kế nghiệp bố lm người chủ tr tr đạo của gia đnh đ.

 

Chỉ một ly tr xanh nho nhỏ nhưng với người Nhật n lại như một ốc đảo trong tm hồn. Họ cho rằng thng qua tr đạo c thể pht hiện được gi trị tinh thần cần c của bản thn. C người dng 4 chữ "ha, knh, thanh, tịnh" để khi qut tinh thần cơ bản của tr đạo. "Ha" l ha bnh; "knh" l tn trọng người trn, yu thương b bạn, con chu; "thanh" tức l thanh tịnh, thanh khiết; cn "tịnh" l giới hạn mỹ học cao nhất của tr đạo: an nhn.
 

Tr đạo ngy nay cng phổ biến hơn ở Nhật Bản, rất nhiều c gi trẻ dồn tm sức học tập tr đạo, tu nhn dưỡng tnh để cuộc sống gia đnh cũng như cuộc sống tinh thần phong ph v đẹp đẽ hơn.

 

XI. Tr Phong Việt Nam: Tr phong l ni gọn phong cch uống Tr của người Việt Nam ta, gồm c pha tr, uống tr. Những người snh uống Tr thường tự xưng mnh l Tr n, một hạng người n lệ v Tr ngon, cũng l cch ni khim nhường tự xưng mnh l người snh sỏi uống Tr.

 

 

- Pha tr 

 

c tr ngon hảo hạng, bộ đồ tr hạng nhất m khng biết cch pha tr th cũng ph uổng bnh tr. Muốn pha tr ngon phải cần một thời gian l 7 pht, nước phải tốt v lửa phải đng.

 

Tr sư Lục Vũ, tc giả Tr kinh, gọi lửa l "tr sư " nước l "tr hữu".Tr muốn pha thật ngon th phải đng lửa, đng nước. Như cậu học tr muốn nn người phải c thầy giỏi bạn tốt vậy.

 

Vua Tống Huy Tng ( 1100-1127 ) trong sch ại Quan Tr luận phn loại nước dng để pha tr như sau "Sơn thủy thượng, giang thuỷ trung, tỉnh thuỷ hạ" nghĩa l nước pha Tr tốt nhất l nước suối, kế đến l nước sng sau cng l nước giếng. Nhưng ở Việt Nam th thường dng nước giếng hoặc nước mưa chỉ ngoại trừ Nguyễn Tun th tột đỉnh khng ai bằng, ng dng nước sương đọng trn l sen buổi sớm.

 

un nước si cũng l một yếu tố quan trọng để c bnh tr ngon. Ấm nước đặt trn l than đượm. Nước vừa si bng mắt cua l được. Nước si gi qu sẽ lm cho Tr nồng km ngon. Trước khi pha Tr, bnh chn phải sạch sẽ v trụng nước si (nn nhớ một điều khng bao giờ rửa bnh tr bằng x-phng,  đ l việc tối kỵ), rồi cho tr vo bnh, lượng tr nhiều t tuỳ người uống. Thng thường cc cụ dng một ci muỗng bằng gỗ để lường Tr gọi l "ngọc diệp hồi cung". Sau đ rt nước vo ấm từ một độ cao, để cho Tr khuấy ln v lm tan bụi bậm gọi l "cao sơn trường thủy". Xong rồi chắt ngay nước ấy ra loại bỏ những cặn co. Tiếp theo hạ thấp ấm, chm nước vo bnh Tr đợt hai, hơi trn ra một t cho bọt bo giạt ra hết gọi l "hạ sơn nhập thủy". Sau đ dội một đợt nước si gi ln nắp bnh v bộ chn nhằm giử nhiệt độ bnh tr lun cao nhất. Giữ bnh tr trong vng 2 pht để ra tr. Nước tr thứ hai nầy mới đng tiu chuẩn thơm tho tuyệt diệu của bnh tr.

 

Khi dng, rt nước Tr ra chn cũng phải theo quy tắc. ể cc chn gần st nhau, lượt đầu rt nửa chn, sau đ rt ngược lại để cho cc chn tr đều nhau khng chn no đậm khng chn no lạt. V "rượu trn be, ch dưới ấm". Thng thường chuyn Tr ra chn Tống trước rồi sau đ mới chia đều ra chn Qun. Ngy nay cch nầy t dng v mất th giờ v lm cho tr mau nguội.

 

Khi rt Tr ra chn khng nn đưa bnh ln cao qu, tiếng nước tr chảy ton ton lm nước văng tung to, mau nguội v thiếu lịch sự.

 

- Nghệ thuật uống tr 

 

Uống tr khng những bằng miệng, bằng mủi, bằng mắt, bằng tai, bằng lưởi m cn uống bằng cả tm hồn nữa. Tay tri nng chn tr, ngn giữa đỡ lấy đy chn, ngn trỏ v ngn ci giữ lấy miệng chn gọi l "tam long gi ngọc", đưa cao chn tr ngang mũi, l "du sơn lm thuỷ", tay phải che ngoi tay tri để giử ln hơi bay vo mũi, khỏi phải ht h th lậu, vừa che được miệng khi uống. Thật l tận hưởng hương vị của chn tr.

 

Ngụm nước đầu tin chậm ri nuốt khẽ cho hương tr thot ra đằng mũi v đồng thời cn đọng lại hơi chan cht ở lưỡi, ngn ngọt ở cổ họng rồi thấm tha tận tm can. Nuốt nước bọt tiếp lần một, lần hai, rồi lần ba sẽ cảm nhận được hương vị của Tr ngon.

 

Ngồi uống Tr một mnh th gọi l độc ẩm, hai người th gọi l đối ẩm, ba người trở ln th gọi l quần ẩm. Thng thường uống tr ngồi với nhau l những người đồng tm, hợp cho nn quần ẩm nhiều  nhất l ba người.

 

Sao người ta khng pha một bnh tr lớn, khng uống bằng chn lớn, m lại dng bnh nhỏ, chn nhỏ ? Nếu uống Tr với chn lớn gọi l ngưu ẩm, tức l uống như tru ống nước, nghĩa l uống lấy no, uống cho đ kht, chớ khng phải uống để thưởng thức Tr. Thưởng thức Tr, người ta chỉ uống một hớp nhỏ, vừa đủ nng trong miệng (cn nếu hớp một hớp to trong ci chn ăn cơm sẽ bị phỏng miệng ngay v nước Tr nng), nuốt từ từ vo, người ta cảm nhận nước từ từ thấm vo v chậm chậm một lt sau sẽ c hương vị của Tr trong cổ họng của người uống, nếu vừa mới hớp một hớp Tr, Tr chưa kịp thấm giọng lại hớp tiếp một hớp khc, cứ như vậy, người uống sẽ khng cảm nhận được hương vị của Tr. V nếu pha một bnh Tr lớn, trong khi uống một hớp nhỏ chờ thưởng thức hương vị Tr của hớp ấy, uống v thưởng thức được hương vị chn Tr thứ hai th Bnh tr sẽ nguội đi, uống khng cn ngon nữa, chnh v vậy người ta phải dng bnh nhỏ, bnh độc ẩm, đối ẩm, quần ẩm, ci chnh của n l hớp Tr no cũng đủ nng tỏa hương vị thơm ngon của n.

 

- Những Trường hợp khng nn uống nước Tr đậm

 

Chng ta biết rằng Tr c cng hiệu lm cho người uống c tinh thần phấn chấn, tiu trừ nhọc mệt, khử bệnh v lm cho thn thể khỏe mạnh. Nhưng Tr c tc dụng phụ, cho nn đừng uống Tr đậm trong những trường hợp sau đy:

 

- Bị bệnh qun tm, trong Tr c chất C-ph toan, chất nầy c tc dụng lm tăng cường  sự hưng phấn, khi uống nước Tr đậm lm tim đập nhanh, khiến lm cho bệnh nặng hơn.

 

- Tỳ vị hư nhược, Tr sẽ kch thch đường ruột, khiến tỳ vị khng được thư giản, nghỉ ngơi, nn lm chgo Tỳ vị yếu them.

 

- Khi bụng đi, Tr đậm sẽ cưỡng chế việc tiết dịch vị, lm cho bụng kh chịu, khiến cho đường tiu ha sau ny sẽ bị trở ngại, c thể bị những triệu chứng nhức đầu, hoa mắt, tim đập mạnh, c hại cho sức khỏe.

 

- Thần kinh suy nhược, Tr đậm sẽ lm mất ngủ, như thế lm cho thần kinh suy nhược thm.

 

- Phụ nữ c thai khng nn uống Tr đậm v trong Tr c lượng C-ph giảm chất kiềm, thai nhi sẽ hấp thụ, như vậy khng c lợi cho sự pht dục của thai nhi.

 

- Trẻ em khng nn uống nước Tr đậm v c hm lượng phn v sắt c trong thức ăn, pht sinh tc dụng, ảnh hưởng đến sự hấp thụ, dẫn đến tnh trạng thiếu mu.

 

- Hội tr

 

Ngoi cc lối uống tr đơn giản đến cầu kỳ trong cc gia đnh Việt Nam, cc cụ ngy xưa cn c những hnh thức hội tr. l uống tr thưởng xun, uống tr thưởng hoa, uống tr ngũ hương. Hội tr l tụ họp những người bạn snh điệu cng chung vui trong cc dịp đặc biệt hoặc c hộp tr ngon, hay c một chậu hoa qu hiếm trổ, hay trong nh c giỗ chạp.

 

Thưởng tr đầu xun l thi quen của cc cụ phong lưu, kh giả. Trước Tết cc cụ tự đi chọn mua cc cnh mai, đo, thuỷ tin hay cc chậu hoa lan, hoa cc ở tận cc nh vườn, v chuẩn bị đầy đủ cc thứ cần thiết nhất l một lọ Tr hảo hạng. Tối giao thừa pha một bnh Tr, trước cng gia tin, sau ngồi thưởng thức Tr ngon, để tm lắng đọng nghĩ tới cng ơn dưỡng dục mẹ cha, kiểm điểm lại thnh quả một năm sự nghiệp đ lm thnh cng v thất bại, vạch ra một tiền trnh cho năm mới sự nghiệp v hạnh phc gia đnh. Sng mồng một, pha một bnh tr v ngồi chỗ thch hợp nhất, thường l giữa nh. Cc cụ ngồi tỉnh tm, ngắm nhn những đo hoa nở rộ, thưởng tr. Khoảng 8 giờ sng, cả đại gia đnh sum hợp quanh bn tr chc thọ cc cụ v nghe những lời dạy dỗ của cc cụ. Trẻ con th chờ l-x.

 

Uống tr thưởng hoa qu như hoa Quỳnh, hoa Tr cũng l ci th của nhiều người. Khi nh cụ no c một chậu hoa trổ, cụ chuẩn bị v mời cc bạn gi snh điệu tới ngắm hoa, luận bn thế sự, hay dặn d con chu.

 

- Hội tr ngũ hương chỉ giới hạn c năm người thi. Trn khay tr c năm lỗ trũng su, dưới cc lỗ trũng đ để năm loại hoa đang độ ngt hương: Sen, Ngu, Li, Si, Cc. p chn tr che kn cc hoa lại rồi mang khay để trn nồi nước si cho hương hoa bắt đầu xng ln bm vo lng chn.. Pha bnh tr cho thật ngon rt đều vo từng chn, mỗi người tham dự sau khi uống tr phải đon hương tr mnh đ uống v nhận xt. Sau mỗi tuần tr lại hon vị cc chn tr để mọi người đều thưởng thức được hết tinh tu của năm loại hoa.

 

Ngy nay số tr n cng ngy cng thưa dần theo vận tốc của nền văn minh cơ kh, con người phải chạy theo ci ăn, ci mặc để kiếm sống cn đu thời giờ để cho cc cụ thơ thẩn lảng mạn bơi thuyền trong trăng để mc nh trăng vng.

 

Phạm nh Hổ (1768-1839 ) trong Vũ Trung Tuỳ Bt viết về cch uống Tr thời bấy giờ như sau : Ta sinh trưởng đương lc thịnh thời Cảnh Hưng, trong nước v sự, cc nh qu-tộc, cc bậc cng hầu, cc con em nh qu phi đều đua chuộng xa-xỉ c khi mua một bộ ấm chn ph tổn đến vi mươi lạng bạc. Kẻ th ưa thanh cao, người th thch hậu vị, kn hiệu trỏ tn, mua cho được tr ngon, by khay chn ra nếm thử. Thậm ch c kẻ đặt tiền mua sẵn cho được hiệu chữ Chnh Sơn, gửi tu bun đặt cho kiểu ấm chữ mới lạ... Buổi sớm giờ mo, buổi chiều trăng trong, với bạn lng thơ cũng l chủ khch, m ung dung pha ấm tr thưởng thức th tỉnh được mộng trần, rửa được lng tục... L, siu, ấm, chn lại chế ra nhiều kiểu thch dụng... hỏa l từ T Chu, than tu đem sang bn ta bn.

 

V sau hết, xin mời đọc trch đoạn bi Chn Tr Trong Sương Sớm của Nguyễn Tun trong Vang Bng Một Thời để thấy r cc cụ xưa uống Tr:

 

Gi bấc thổi qua những kẽ cnh cửa bức bn đ gửi vo nơi yn lặng ny mười lăm tiếng g khng nhẫn nhục được với tối tăm. Từ ngoi pha ng rm bụt lượn st nh gạch, dội vo những tiếng bước chn người n ằng nặng nh nhẹ. Cuộc đời hồi tỉnh lại dần dần.

 

Cụ Ấm phẩy quạt nan phnh phạch theo một nhịp nhanh chng trước cửa hỏa l. Hn than tu lp bp nổ, nghe rất vui tai. V lm vui cho cả mắt nữa, những tn lửa khng c trật tự, khng bị b buộc kia cn vẽ ln một khoảng khng những nt lửa ngang dọc, ngoằn ngoo. Những lc c chu nhỏ ngồi với mnh, cụ Ấm thường hỏi xem chng xem pho hoa cải như thế c thch khng.

 

Những hn than tu chy đều, mu đỏ ửng, c những tia lửa xanh l vờn quanh. Khng kh mỗi lc giao động cng nng cao thm những lưỡi ngọn lửa xanh nhấp nh. Hn lửa rất ngon lnh, trở nn một khối đỏ tươi v trong suốt như thỏi vng thổi chảy.

 

Thỉnh thoảng, từ hn than tự tiu diệt buộc ra một tiếng kh, rất khẽ v rất gọn. Thế rồi hn than sống hết một đời khong chất. By giờ hn than chỉ cn l một điểm lửa ấm ấp trong một ci vỏ tro tn dầy v trắng xốp. Cụ Ấm vuốt lại hai mi tc trắng, cầm thanh đm di đảo lộn tn than trong hỏa l, thăm hỏi ci hấp hối của lũ v tri v gic. Cụ Ấm bỏ thm một vi hn than hoa nữa vo hỏa l. Than hoa khng nổ lp bp như than tu; nhưng từ ruột ấm đồng nung nấu đ lu, c tiếng thở di của khối nước sắp biến thể. Nước đ ln tiếng để nhắc người ta nghĩ đến n.

 

Cụ Ấm cũng thở đnh ph một ci, như khi người ta được gặp lại bạn cố nhn sau nhiều giy pht mong chờ.

 

Cụ khẽ nng vung vải ty điều phủ trn khay tr gỗ khắc c chn quỳ. Nhẹ nhng, khoan thai, cụ Ấm nhắc cả đĩa dầm chn tống chn qun ra khỏi lng khay. ến lc dờ tới ci ấm con chuyn tr th cụ kểnh cng hơn. Cụ ngắm ngha mi chiếc ấm mu đỏ da chu, bng khng một cht gợn. Dng ấm lm theo hnh quả sung v khi luyện đất cho vo l lửa, nguời thợ Tầu lấy dng cho ấm kia đ l một người thợ c hoa tay. Cụ Ấm thử mi da lng tay mnh vo mnh ci ấm độc ẩm, hnh như cố tm ti một cht gợn trn đất nung để được sung sướng thm hơn nữa sau khi nhận thấy ci ấm độc ẩm kia l nhẵn nhụi qu.

 

Nước si gi lắm rồi. Nhưng thi quen vẫn bắt cụ Ấm rt thử một cht nước xuống đất xem c thực l si khng. Mở đầu cho cng việc vụn vặt trong mỗi ngy tn cn lại, ng gi sợ nhất ci ấm tr t u pha hỏng lc sớm mai. Từ trn bề cao cỗ sập, dng nước si trt mạnh xuống nền đất trị, tiếng ku lộp bộp.

 

Trn chiếc hỏa l để khng, cụ đ đặt them một ấm đồng c bay khc. Những người uống tr dng cch thức như cụ Ấm bao giờ cũng c t ra l hai ấm đồng đun nước. Ấm nước si nhắc ra khỏi l than l đ c chiếc ấm thứ hai đặt ln đấy rồi. V hai ấm đồng đ cứ được mi mi thay phin nhau đặt ln l than đỏ rực. Bữa nước tr cứ ko di khng hết hồi, người ta lun tay c một thứ nước si đủ độ nng để pha một ấm tr ngon.

 

Nhưng c mấy khi cụ Ấm uống tr tu nhiều đến thế. Ring về phần cụ, chỉ hai chn con l đủ rồi. Nhưng hai chn đ đ được cụ săn sc đến nhiều qu.

 

Chưa bao giờ ng gi ny dm cẩu thả trong ci th chơi thanh đạm. Pha cho mnh cũng như pha tr mời khch, cụ Ấm đ để vo đấy nhiều cng phu. Những cng phu đ đ trở nn lễ nghi. Trong ấm tr pha ngon, người ta nhận thấy c một mi thơ v một vị triết l.

 

Cụ Ấm sau mỗi lần nhỡ gặp phải ng khch tạp, uống tr rất tục, cụ thường ni với vi bạn nh nho:

 

- C lẽ ti phải mua t chn c đĩa ở hiệuTy, để mỗi khi c mấy th ầy lm việc bn Bảo Hộ tới th đem ra m chế nước pha sẵn trong bnh tch. Cc cụ cứ suy ci lẽ một bộ đồ tr chỉ c đến bốn chn qun th cc cụ đủ biết ci th uống tr tu khng c thể ồn o được. Lối giao du của cổ nhn đạm bạc chứ khng huyn no như by giờ. Chỉ c người tao nh, cng một thanh kh, mới c thể cng nhau ngồi bn một ấm tr. Những lc ấy, chủ nhn phải tự tay mnh chế nước, nhất nhất ci g cũng lm lấy cả, khng dm nhờ đến người khc, sợ lm thế th mất hết cả thnh knh. Ti cn nhớ hồi nhỏ, cn l học tr quan ốc, ti đ được ci vinh dự sớm dậy, sớm no cũng như sớm no, đứng hầu tr cụ ố, trước khi cụ giảng bi v chấm cho anh em tập quyển. Nhiều người đ ghen tị với ti v ku ca với cụ ốc xin để cắt lượt học tr hầu tr, cho anh em ai nấy đều được cht vinh dự gần gũi thy v sớm chiều được gần ci đạo của thầy. Quan ốc mỉm cười: "Thầy gi ơn cc anh. Thầy ni th cc anh đừng giận: cc anh khng pha tr cho hợp thầy được đu. ể thời giờ ấy m học. Anh am - (trước kia ti l ởm, sau sợ phạm hy nn cụ ốc mới đổi tn đi cho) - anh am pha tr kho th thầy để cho giữ việc hầu thầy, chứ c phải thầy yu anh am hơn hay l ght cc anh đu". By giờ mỗi buổi tr sớm, ngồi uống một mnh, ti cứ nhớ ci tiếng ngm của quan ốc. Sớm no vậy, cụ cũng ngm một vi bi thơ. Giọng thật ấm, thật trong. Cụ hay ngm mấy cu ny:

    

     Bn dạ tam bi tửu.
     Bnh minh sổ chản tr.
     Mỗi nhật cứ như thử.
     Lương y bất đảo gia.
 

Một buổi sớm, thấy r lng thầy l vui vẻ, ti đ mạn php đọc để cụ ốc chữa cho bi diễn nm:
    

     Mai sớm một tuần tr.
     Canh khuya dăm chn rượu.
     Mỗi ngy mỗi được thế,
     Thầy thuốc xa nh ta.
 

Cụ ốc tạm cho l được.

 

Sớm nay, cụ Ấm cũng ngm thơ. Cụ tin rằng ngm thơ lc yn lặng, lc mới tỉnh giấc l một cch vận động thần kh kỳ diệu nhất của một người sống bằng cuộc đời tm tưởng bn trong. Mỗi buổi sớm ngm như thế l đủ tiết hết ra ngoi những ci nặng nề trong thn thể v để đn lấy kh lnh đầu tin của trời đất. u cũng l một quan niệm về vệ sinh của thời cũ. V người xưa uống tr l để giữ mnh cho lnh mạnh.

 

Thường hay vấn mnh để sửa mnh, cụ Ấm thường nghĩ đến cu nghn xưa của thầy Tăng Tử: "Ng nhật tam tỉnh ng thn", vo những giờ uống tr ny.

 

Trong nh cụ Ấm, người ta đ ồn o thức dậy. Cụ Ấm cũng bắt đầu ho. Chừng như hồi ny, cụ đ tự nn hơi thở khng dm ho, sợ lm đục mất ci pht bnh lặng huyền b của lc đm v ngy giao nhau.

 

Người con trưởng rn rn lại hỏi thăm sức khỏe của cha v mon men ngồi gh vo thnh chiếc sập cũ. Chng đỡ lấy quạt, nhắc hỏa l ra một chỗ rộng, quạt mạnh cho hết tn than.

 

- Thầy uống xong rồi. Con uống th pha m uống.Tr cn đợm hương lắm.

 

Cu ni ny l thừa. V sớm no hai cha con ng Ấm chẳng dậy sớm để uống tr, cha bao giờ cũng uống trước hai chn v người con cả uống sau nhiều lắm đến ba chn l cng. Sớm nay, cũng như lc thỉnh thoảng của mọi ngy, cụ Ấm lại bắt người trưởng nam giở tập Cổ Văn ra bnh lại cả bi "Tr Ca" của Lư ồng. Giọng bnh văn tốt qu. iệu cổ phong trc trắc thế m con cụ Ấm lại cn ngm gối hạc bắt đoạn cuối một cu trn xuống lun đầu cu dưới, hơi ngm trong v di. Trng hai tra con uống nước m y như l một đi thầy tr vo một giờ học n buổi sớm mai. Chuyện vn mi về tr tu, ng cụ Ấm lại mang lun cả tập "Vũ Trung Ty Bt", giảng những đoạn cng phu của Quốc Tử Gim Tế tửu Phạm nh Hổ chim nghiệm v xưng tụng về tr tu. Rồi cụ Ấm liền than tiếc đến ci ma thu đ đi mất rồi, để sen hồ rch hết tn rũ hết l. Cả ạ, thầy cho nước pha tr khng g thơm lnh bằng ci thứ nước đọng trong l sen. Mỗi l chỉ c t thi. Phải gạn vt ở nhiều l mới đủ uống một ấm. Hồi thầy cn t tuổi, mỗi lc được quan ốc truyền cho đi thuyền thng vớt những giọt thủy ngn ấy ở l sen mặt đầm, thầy cho l kỳ th nhất trong đời một người học tr được thầy học yu tin.

 

Trong gia đnh cụ Ấm, hồi gần đy đ lập lại ci phong tục uống tr. C một hồi bần bch qu, cụ Ấm đ cất hẳn bộ đồ tr vo tủ, tưởng khng bao giờ được by n ra hằng ngy nữa. Nhưng trời kể cũng cn hậu đi người hn nho, thế no năm nay nh cụ m lại được ma cả hai vụ.

 

- Ny Cả, con ln tỉnh mua trữ lấy t tr L T Uyn. Năm nay ta ướp thm vo vi chục chai để dnh. Thủy tin nh, năm nay gọt những một lắp đấy. Thầy mua chung với cụ Kp xm dưới! ộ mai kia th r hoa tch hết mng. Củ no hoa kp th đem ủ tr.

 

- Thưa thầy, con tuởng tr cứ để nguyn hương của n m uống. Con thấy ng ngoại nh khng bao giờ cho ướp tr mới, bất cứ l với hoa thơm no. ng ngoại con bảo chỉ nn ướp, l lc tr đ đi hương hoặc gần pht du.

 

Trời rạng dần. Một cht nắng đo lng lnh trong ci đm cy một chiếc lại một chiếc, đang rụng l năm cũ.

 

XII. Kết luận: Uống Tr chẳng những được tn ln thnh đạo, tạo thnh nghệ thuật, Tr cn l dưỡng sinh. Một vị ha thượng dạy chng đệ tử : Đạo Phật như một bt nước ch, biết thưởng thức th ngọt, khng biết th đắng. Uống Tr để giải kht, uống Tr để tiu khiển th giờ, thật ra rất ph phạm đời mnh. Uống tr để tu dưỡng tnh tnh, mới biết rằng người xưa khng phải by vẽ, m đ nng uống Tr thnh nghệ thuật, thnh con đường đạo. Lo Tử đ viết: Đạo khả đạo phi thường đạo, Danh khả danh phi thường danh, v danh chi vị đạo. C phải Thuật uống tr của Việt Nam khng c tn gọi l vậy?

 

Louisville, 28-01-2007

04-02-2007

Ti liệu sử dụng viết bi ny gồm c:

 

- Gs Nguyễn Kỳ Hưng Thuật Uống Tr V Dưỡng Sinh, http://www.khoahoc.net

- Vĩnh Trường Tr Phong http://www.dactrung.net

- Tu Viện Lộc Uyển Thiền Tr, http://www.tuvienlocuyen.org

- Tr Đạo Nhật Bản http://www.vnexpress.net

- Mục Đồng Thin Lợi Hưu & Tr Đạo http://www.ninh-hoa.com

- Nhật Nam Dầm Bn Qun Tống http://www.hanoimoi.com.vn

- Nguyễn Tun Vang bng một thời, NXB Văn Học, Việt Nam, 1988

- Hải Lăng Tr Sức Khỏe Dưỡng Sinh NXB Trẻ, Việt Nam, 2005

- Anthony Man-Tu Lee The Japanese Tea Ceremony, The Ivy Press Limited, 1999

 

8664050817